West Zeeuws Vlaanderen

Inleiding

Al weer geruime tijd geleden ben ik eens een project begonnen om de kerkelijke lidmaatgegevens van de verschillende plaatsen in West Zeeuws Vlaanderen in één systeem onder te brengen. Inmiddels is dat een bestand van ca 19000 personen, en het lijkt wel zinnig dit hier in gedeelten te publiceren. Als geheel is het bestand immers veel te groot.

Voor het project heb ik de gegevens in een recordstructuur gebracht, waarbij elke vermelde persoon op één regel is gezet. Wanneer (fictief voorbeeld) Janneke de Groot, huisvrouw van Claes Vinson, soldaat onder capt. Joosten belijdenis deed, dan heb ik dat in drie records ondergebracht, op elk van deze drie personen. Bij capt. Joosten heb ik dan b.v. aangetekend: zijn soldaat Claes Vinson. Alleen de aantekening van Janneke de Groot heeft een primair volgnummer als A2341; de beide andere secundaire vermeldingen hebben dat zelfde nummer, maar van een extra letter voorzien, zoals A2341a en A2341b. Deze nummers zijn bedoeld om na een eventuele sortering op naam de oorspronkelijke volgorde weer te kunnen herstellen.

Het lidmaatschap van de kerkelijke gemeente.

Voor een goed begrip van de genoteerde gegevens is het nodig iets meer te zeggen over dit lidmaatschap (en dan hier specifiek over het lidmaatschap van de gereformeerde kerk, zoals de protestantse kerk in de 17e en 18e eeuw werd genoemd.)
Om lidmaat van de kerk te kunnen worden, was allereerst nodig, dat men was gedoopt. In veel gevallen was dat ook gebeurd, maar niet b.v. bij kinderen, van wie de ouders doopsgezind waren. Verder moest men de uitgangspunten van het geloof onderschrijven, zoals die in de Catechismus waren verwoord. De aankomende lidmaten moesten deze dus kennen, en daartoe werden ze onderwezen door de predikant (catechisatie). Als dat was gebeurd, werden de aankomende lidmaten door de predikant en enkele leden van de kerkeraad ondervraagd, en beleden zij die uitgangspunten te onderschrijven. Dit heet "belijdenis doen". Daarna werd men aangenomen als lidmaat "met belijdenis". De procedure is nog onduidelijk en zou per plaats kunnen verschillen. Zo lijkt in sommige gevallen, dat de belijdenis plaats vond op een vrijdagavond, waarna deze personen de volgende zaterdag als lidmaat van de kerk werden aangenomen "met belijdenis". In de stukken is men vaak weinig nauwkeurig met dit onderscheid tussen "het belijdenis doen" en het "aangenomen worden als lidmaat door belijdenis" en ik heb daarom ook geen onderscheid gemaakt. Maar nader onderzoek op dit punt is wenselijk.

Wanneer men wilde verhuizen, dan vroeg men aan de kerkeraad een verklaring, dat men lid was van de kerkelijke gemeente in X, zodat men in de nieuwe woonplaats Y niet opnieuw belijdenis hoefde te doen. Deze zogenaamde uitgaande attestatie bevatte vaak ook nog opmerkingen over al dan niet goede handel en wandel, en werd door de predikant gedateerd en getekend. Maar lang niet altijd werd dit geregistreerd in de boeken. Met deze attestatie ging men dan naar de kerkeraad in plaats Y, die in het algemeen iemand dan als lidmaat aanvaarde. Iemand werd dan aangenomen als lidmaat "met attestatie".
Ook hier verschillen de registers aanzienlijk in wat er wordt vermeld. In de meest uitgebreide vorm wordt zowel de datum als de plaats van uitgifte, als de datum van aanname in de nieuwe woonplaats genoteerd. Soms wordt niet de plaats maar alleen de predikant genoemd, die de attestatie heeft uitgegeven, en dan moet men dus gaan zoeken in welke plaats die predikant op die datum diende. Vaak ook is niet duidelijk (of heel subtiel geformuleerd) of de datum de datum van uitgifte is, of die van opname. Ik heb gepoogd, dit onderscheid te verantwoorden, door twee datumkolommen te gebruiken. In feite benadert de datum van uitgifte het best de datum van vertrek, daar men de attestatie vaak pas inleverde tegen de tijd, dat er weer avondmaal gehouden zou worden, en dat gebeurde (afhankelijk van plaats en situatie) eens per drie maanden of zes maanden, of soms maar eens per jaar.
Een complicerende factor is, dat, zeker bij b.v. knechts en meiden, dat de predikant hen bij hun vertrek de oude attestatie weer teruggaf, eventueel voorzien van een opmerking. Het (korte) verblijf in plaats Y kan op die manier geheel verborgen blijven.

Naast aantekening van komst en vertrek van lidmaten werden door de predikanten ook regelmatig lijsten opgesteld van wie er nu eigenlijk lidmaat was. Vooral bij de komst van een nieuwe predikant zien we dat vaak gebeuren. Op deze manier kreeg de predikant dan een goed overzicht van "zijn" gemeente. Sommige lijsten werden ook regelmatig geactualiseerd, door b.v. toevoeging van "obiit" (overleden), "abiit" (vertrokken), "rediit" (weer teruggekeerd) of door aantekening van een nieuwe echtgenoot of echtgenote. Het dateren van deze aantekeningen is vaak zeer lastig, al kan soms de periode wel worden vastgesteld op basis van het handschrift van de predikant. In de bewerkingen heb ik deze toevoegingen altijd wel vermeld.

Toelichting bij de tabellen

Ten behoeve van mijn project heb ik de gegevens in een recordstructuur genoteerd, waarbij voor elke genoemde persoon een record is aangemaakt. Wanneer (fictief voorbeeld) Janneke de Groot, huisvrouw van Claes Vinson, soldaat onder capt. Joosten belijdenis deed, dan heb ik dat in drie records ondergebracht, op elk van deze drie personen. Bij capt. Joosten heb ik dan b.v. aangetekend: zijn soldaat Claes Vinson. Deze verwijzingen hebben in de tabel een afwijkende kleur, waardoor ze eenvoudig te onderscheiden zijn. Ook hebben ze de soort "0".
Elk record bevat veertien velden (kolommen) met de volgende benaming en inhoud:

Bewerkingen

In het onderstaande overzicht wordt verwezen naar de plaatsen, waarvan lidmaatbestanden zijn opgenomen. Daar kunnen ook bestanden staan, zoals b.v. van Breskens, die niet deze projectstructuur bezitten. Men zou ze anders gemakkelijk over het hoofd kunnen zien.

Dit overzicht is nog in opbouw.