Grondgebied van Breskens

separator

Tekst: Huib J. Plankeel, Leiden - www.grijsbaard.nl

Inleiding

Wanneer men praat over Breskens, dan moet men onderscheid maken tussen tenminste vier bestuurlijke entiteiten:

bullet de vrije heerlijkheid van Breskens(sandt)

bullet de parochie Breskens

bullet de kerkelijke gemeente Breskens

bullet de dijkage Breskens.


Elk van deze entiteiten kende een bestuur, had inkomsten en uitgaven, en omvatte een bepaald grondgebied.
In de praktijk is het onderscheid vooral belangrijk i.v.m. de volgende aspecten:

bullet taken en verantwoordelijkheden

bullet het aanstellen van functionarissen

bullet belastingen en andere heffingen (o.a. afhankelijk van grondbezit c.q. gebruik).

Hoewel er veel overlap was tussen het grondgebied, waren ze toch niet geheel gelijk. Daarover gaan de volgende alinea's.


arrow-up

De vrije heerlijkheid van Breskenssandt

De vrije heerlijkheid van Breskenssandt is eigenlijk de belangrijkste entiteit. Het omvat het gebied, waarover de Heer van Breskens jurisdictie (zeggenschap) had. Primair omvatte het de schorren van Breskenssandt, zoals die in 1487 (1486 Oude Stijl) in leen waren uitgegeven aan Philips van Kleef, plus de latere aanwassen. In de 16e eeuw omvatte het (o.a.) de polders Oud en Nieuw (later: Jong) Breskens, de Barbarapolder en de Kleefse polder. Aan de oostkant lagen nog wat kleine poldertjes, maar de situatie daarvan is mij nu nog niet geheel duidelijk.

In de 17e eeuw (na de herdijking) hebben we weer Oud en Jong Breskens, en de Barbarapolder. De Kleefsepolder komt terug als onderdeel van de Polder wedersijts het Swarte Gat, en verder ontstaan de Elisabethpolder, de Stickepolder, de Moorpolder (onderdeel van de Elisabethpolder) en het Poley's poldertje. In de 18e eeuw graat het grootste deel van deze polders weer verloren. Enkel Oud Breskens blijft in stand, op een klein stuk na, en kleine stukken van Jong Breskens en van de Elisabethpolder.

De primaire taken en verantwoordelijkheden van het bestuur liggen op het gebied van orde en veiligheid, en op het handhaven van de rechten en vrijheden van de Heer van Breskens. De belangrijkste functionarissen zijn de bailliu (de plaatsvervanger van de Heer van Breskens), de secretaris, de magistraat (burgemeester en schepenen), en (mogelijk) de stadhouder. Deze werden in beginsel aangesteld door de Heer van Breskens en legden ook hun ambtseed af in handen van de Heer (of zijn plaatsvervanger). Daarnaast zijn er een aantal lagere functies, die soms, of die aanvankelijk vervuld werden uit naam van de vrijheer, maar later uit naam van de parochie (de inwoners).

arrow-up

De parochie Breskens

Hoewel het onderscheid tussen heerlijkheid en parochie niet zo groot is, is het toch handig beide begrippen te onderscheiden. En waar het begrip heerlijkheid vooral een aanduiding is van het gebied met zijn rechten en vrijheden, gezien vanuit de optiek van de vrijheer, gaat het bij het begrip parochie vooral over het gebied en zijn bestuur, gezien vanuit de burgers en inwoners van de heerlijkheid.

De primaire taken en verantwoordelijkheden van het bestuur liggen vooral op gebieden als het onderhoud van de straten, het opruimen van het huisvuil, en dergelijke. Om deze taken te kunnen financieren, werd een belasting geheven van de inwoners, die op deze manier bijdroegen in de parochiekosten. Buiten de reeds hiervoor genoemde functies waren er een aantal functies, die specifiek gepositioneerd kunnen worden op het niveau van de parochie. Dat zijn b.v. de functie van stadsbode (een hulpje van de magistraat) en die van schutter. Deze personen werden aangesteld en betaald door de parochie.

arrow-up

De kerkelijke gemeente Breskens

Ook in de 17e en 18e eeuw, waar de relatie tussen kerk en staat sterker was dan nu, moeten we toch beide entiteiten goed van elkaar onderscheiden. Wat Breskens betreft is dat zeker van belang. Het grondgebied van de kerkelijke gemeente van Breskens was namelijk groter, dan dat van de heerlijkheid Breskens. De kerkelijke gemeente omvatte namelijk ook een gedeelte van (de dijkage) Baarsande. De dijkage Baarsande lag ten zuidoosten van Breskens, en omvatte in het westen de Steenen en Heerenpolder, en in het oosten o.a. de Golepolder, de Gistelarepolder, de Buysenpolder, en de Zuidoosthoek en de Zuidwesthoek. Bestuurlijk viel Baarsande onder het gebied van Het Vrije van Sluis, onder de parochie van der Groede. Kerkelijk viel Baarsande zowel onder Groede als Breskens. Het oostelijke deel (ongeveer ten oosten van de Baarsandse kreek), dat in de Middeleeuwen deel had uitgemaakt van de parochie Schoondijke en daarom Oud-Schoondijke werd genoemd, viel kerkelijk onder Breskens, het westelijk deel onder Groede. De armen, wonend onder Baarsande, werden half onderhouden door de diakonie van Groede, half door die van Breskens.

De primaire taken en verantwoordelijkheden van deze entiteit liggen vooral op het gebied van de religie, het onderwijs en de armenzorg. Functionarissen zijn met name de predikant, de schoolmeester en voorsanger, ouderlingen en diakenen, en de koster.

arrow-up

De dijkage van Oud en Jong Breskens.

De dijkage van Oud en Jong Breskens is de vierde bestuurlijke entiteit. Ze heeft te maken met het bestuur en beheer van de polders Oud en Jong Breskens. Dit zijn slechts twee van de polders, die onder de heerlijkheid Breskens vielen. Ze hadden samen één polderbestuur. Van de andere polders is (zeker uit de 17e eeuw) weinig materiaal bewaard gebleven. Zeker is, dat ook de Barbarapolder en de Elisabethpolder een eigen polderbestuur hebben gehad. En dat zelfde geldt waarschijnlijk voor de Stickepolder. De Polder wedersijts het Swarte Gat, die later Wulpenpolder werd genoemd, lag op het grondgebied van drie gebieden, namelijk Breskens, Groede en Nieuwvliet. In de 18e eeuw is de Elisabethpolder onder de dijkage van Baarsande gekomen.

De primaire taken en verantwoordelijkheden van deze entiteit liggen vooral op het gebied van dijkonderhoud en waterbeheer. De financiering geschiedde door een heffing op de grondeigendom. De belangrijkste functionarissen waren de penningmeester van de dijkage, dijkgraaf en gesworens, en de bode.

arrow-up

separator